Instalowanie font�w Type 1/TrueType

UWAGA: poni�szy artyku� jest mocno ''techniczny'', wyja�niaj�c nieco, co si� dzieje za kulisami. Tym samym mo�e okaza� si� przydatny dla nietypowych sytuacji, gdy instalujemy "r�cznie" w�asne, lub niedost�pne w dystrybucji fonty. Obecnie w dystrybucji TeX Live ca�y proces instalacji font�w zosta� zautomatyzowany: po instalacji pakietu font�w za pomoc� programu TeX Live Manager aktualizowane s� odpowiednie pliki konfiguracyjne i fonty s� dost�pne dla r�nych wersji-silnik�w TeX-a.

Instalowanie font�w Type 1

Podczas sk�adania tekstu TeX korzysta wy��cznie z plik�w metrycznych. Pliki takie maj� rozszerzenie .tfm. Pliki metryczne nie zawieraj� informacji o kszta�tach znak�w, te s� zdefiniowane w innych plikach. Aby mie� mo�liwo�� wydrukowania z�o�onego dokumentu, korzystuj�cego z font�w wektorowych (skalowalnych, np. Type 1) nale�y plik dvi zamieni� na plik w formacie PostScript. W ka�dej dystrybucji TeX-a znajduje si� program dvips wykonuj�cy tak� zamian�. Program ten korzysta z plik�w z rozszerzeniem .pfb, zawieraj�cych definicje kszta�tu znak�w; mo�e tak�e korzysta� z innych, pomocniczych plik�w.

Zainstalowanie font�w Type 1 w systemie TeX polega na umieszczeniu kilku plik�w w odpowiednich miejscach. Poni�ej opisano ca�y proces, bior�c za przyk�ad instalacj� pakietu font�w Antykwa Toru�ska.

Om�wienie

Poniewa� ca�y proces instalacji font�w Type1 mo�e si� wyda� nieco skomplikowany (szczeg�lnie dla pocz�tkuj�cych), wymienimy tu pokr�tce poszczeg�lne kroki. Dalsza cz�� zawiera informacje techniczne, kt�re mog� zainteresowa� bardziej zaawansowanych u�ytkownik�w.

Pakiet fontowy zawiera zwykle kilka rodzaj�w plik�w:

Po skopiowaniu plik�w do odpowiednich katalog�w i od�wie�eniu bazy danych instalacji, mapy fontowe powinny by� nast�pnie zarejestrowane w g��wnym pliku mapowa� psfonts.map. Proces ten jest obecnie znacznie u�atwiony: w katalogu ~/texmf/web2c/ znajduje si� plik updmap.cfg; nale�y do niego dopisa� deklaracje dodawanych do instalacji map fontowych, np:

Map antt-qx.map
Map antt-ec.map

itd. Nast�pnie nale�y uruchomi� program updmap, kt�ry zaktualizuje nie tylko wspomniany psfonts.map, ale tak�e pliki mapowa� dla program�w pdftex oraz dvipdfm.

TeX

Pliki .tfm powinny by� umieszczone w katalogu, w kt�rym TeX szuka tego typu plik�w. W instalacji TeX-a o strukturze katalog�w zgodnej z TDS b�dzie to ~/texmf/fonts/tfm/. Znak ~ oznacza tu korze� drzewa TeX-owego, np. /usr/TeX lub C:\tex. Dla wprowadzenia porz�dku dobrze jest utworzy� podkatalog, kt�ry b�dzie przechowywa� nowo instalowane pliki. Pliki metryczne Antykwy Toru�skiej mo�na np. umie�ci� w katalogu ~/texmf/fonts/tfm/public/antt/

W systemach TeX-a opartych na bibliotece Web2c (np. TeX Live) istnieje g��wny plik konfiguracyjny systemu, kt�rym jest plik texmf.cnf, znajduj�cy si� zwykle w katalogu ~/texmf/web2c/. texmf.cnf zawiera deklaracje okre�laj�ce katalogi, w kt�rych znajduj� si� poszczeg�lne cz�ci sk�adowe systemu. I tak zmienna TFMFONTS okre�la list� katalog�w, w kt�rych TeX ma szuka� plik�w TFM. W naszej instalacji zmienna TFMFONTS ma warto��: 

 TFMFONTS = .;{$TEXMF/fonts,$VARTEXFONTS}/tfm//

U�yta tu notacja jest opisana w pliku konfiguracyjnym texmf.cnf. Jej interpretacja dla powy�szego przyk�adu brzmi: znajd� pliki .tfm w katalogu bie��cym (kropka) a nast�pnie w podkatalogach, kolejno, fonts/tfm/ katalog�w z instalacj� TeX-ow� (zmienna $TEXMF) lub/ewentualnie w $VARTEXFONTS/tfm/ i wszystkich ich podkatalogach (znaki //).

W przypadku popularnej w ï¿½rodowisku MS Windows dystrybucji MikTeX idea jest podobna ale nieco inne s� szczeg�y (dystrybucja ta nie jest oparta na Web2c, ale w pe�ni zgodna z TDS). G��wny plik konfiguracyjny miktex.ini znajduje si� w katalogu ~\miktex\config\. Zapis zmiennych i ich nazwy r�ni� si� od ich odpowiednik�w w dystrybucjach fpTeX i teTeX. I tak do okre�lenia katalog�w zawieraj�cych pliki TFM MikTeX u�ywa zmiennej TFMPath, za� zapis mo�e wygl�da� nast�puj�co: 

TFMPath=.;%R\fonts\tfm//

Notacja u�yta w przyk�adzie i jej interpretacja jest opisana w pliku konfiguracyjnym miktex.ini oraz w dokumentacji dystrybucji.

Pliki .afm (Adobe Font Metric) nie s� wprawdzie wykorzystywane przez TeX-a, ale mog� by� potrzebne dla innych program�w wspomagaj�cych. Umie�ci� je nale�y w katalogu ~/texmf/fonts/afm/public/antt.

Definiowana w pliku texmf.cnf zmienna AFMFONTS (lub zmienna AFMPath z pliku miktex.ini w przypadku dystrybucji MikTeX) okre�la list� katalog�w, w kt�rych programy maj� szuka� plik�w AFM. W naszej instalacji zmienna AFMFONTS ma warto��: 

 AFMFONTS = .;$TEXMF/fonts/afm//

Pliki .pfm -- je�eli takowe s� do��czone do pakietu z fontami -- nie s� wykorzystywane przez �aden program systemu TeX; mo�na je umie�ci�, dla porz�dku, w katalogu ~/texmf/fonts/type1/public/antt. Pliki te mog� by� przydatne w systemach Windows i OS/2 je�li chcemy korzysta� z font�w w innych aplikacjach i je�li posiadamy program ATM (Adobe Type Manager).

dvips

Podstawowymi i najwa�niejszymi plikami konfiguracyjnymi programu dvips s�: config.ps oraz psfonts.map. Pierwszy z nich znajdziemy si� w katalogu ~/texmf/dvips/config/. Plik config.ps mo�e zawiera� deklaracje m.in. u�ywanych przez program map fontowych (standardowo jest to psfonts.map), za� plik psfonts.map zawiera informacje niezb�dne do prawid�owego wykorzystania fontu Type 1 przez sterownik; jest to tzw. mapa font�w u�ywanych przez program. W�a�ciwe pliki fontowe (.pfb) powinny by� umieszczone w katalogu przeszukiwanym przez sterownik dvips. W systemie TeX o strukturze katalog�w zgodnej z TDS b�dzie to ~/texmf/fonts/type1/. Tak�e w tym przypadku dobrze jest utworzy� podkatalog, np. pliki .pfb Antykwy Toru�skiej mo�na umie�ci� w katalogu ~/texmf/fonts/type1/public/antt/.

Definiowana w pliku texmf.cnf zmienna T1FONTS (lub zmienna Type1Path z pliku miktex.ini w przypadku instalacji MikTeX) okre�la list� katalog�w, w kt�rych dvips ma szuka� font�w Type 1. W naszej instalacji (Web2c) zmienna T1FONTS ma warto��: 

 T1FONTS = .;$TEXMF/fonts/type1//

Zawarto�� plik�w .map, dostarczonych zwykle w pakiecie z fontami (dla Antykwy Toru�skiej jest to kilka plik�w), nale�y do��czy� do g��wnego pliku map fontowych psfonts.map (w strukturze katalog�w zgodnej z TDS plik ten znajduje si� w katalogu ~/texmf/fonts/dvips/map/updmap/). Wykonuje to wspomniany powy�ej program updmap. W starszych instalacjach zawarto�� plik�w .map nale�a�o r�cznie dopisa� do pliku psfonts.map, albo po prostu zadeklarowa� je w pliku konfiguracyjnym ~/texmf/dvips/config/config.ps -- po deklaracji: 

p psfonts.map
dopisa� wiersz, np.: 
p +antt-qx.map
itd. (uwaga: znak + jest istotny). Pliki .map nale�y umie�ci� w katalogu ~/texmf/fonts/map/dvips/antt/. Fonty Antykwa Toru�ska, Antykwa P�tawskiego, czy TeX Gyre Termes oraz wiele innych posiadaj� ponadto pliki .enc potrzebne do zmiany wewn�trznego kodowania fontu na kodowanie wymagane przez TeX-a. Pliki takie nale�y umie�ci� w ramach katalogu ~/texmf/fonts/enc/dvips/. Dla Antykwy Toru�skiej podkatalog b�dzie mia� nazw� antt/.

Je�eli instalujemy font samodzielnie i nie posiadamy gotowego pliku .map to powinni�my dokona� odpowiedniego wpisu do g��wnego pliku mapowego psfonts.map. Wi�cej informacji na ten temat mo�na znale�� w punkcie Pliki konfiguracyjne sterownika DVIPS z artyku�u Fontowe ABC, B. Jackowskiego i S. Wawrykiewicza.

Cz�sto zadawanym przez u�ytkownik�w pytaniem jest: dlaczego dvips nie ,,widzi'' standardowych font�w CM w formacie Type 1 i ï¿½aduje zamiast nich fonty bitmapowe (.pk), kt�re �le si� prezentuj� na ekranie, szczeg�lnie w powi�kszeniach?
Odpowied� jest prosta: do niedawna fonty CM Type 1 (cho� cz�sto obecne w instalacji) nie by�y wyszczeg�lnione w pliku psfonts.map. Wynika�o to g��wnie z istnienia dw�ch dystrybucji BaKoMa i BlueSky Research. W��czenie �adowania font�w CM Type 1 przez program dvips wymaga odblokowania wiersza (usuni�cia znaku %): 

p +bsr.map
co do��czy mapowania font�w BlueSky Research do standardowych mapowa� deklarowanych w pliku psfonts.map.

LaTeX

Aby m�c wykorzysta� zainstalowane fonty u�ytkownicy LaTeX-a musz� jeszcze zainstalowa� odpowiedni pakiet. Niekiedy mo�e si� zdarzy�, �e pakiet z fontami nie zawiera odpowiedniego pakietu LaTeX-owego, kt�ry -- je�eli nie ma go w standardowej dystrybucji LaTeX-a -- trzeba odnale�� i zainstalowa� samodzielnie. Pakiet taki zawiera styl w��czaj�cy dany kr�j do sk�adu (z regu�y jest to plik z rozszerzeniem .sty) oraz plik (lub pliki) z definicj� fontu (z regu�y z rozszerzeniem .fd). Instalacja polega na skopiowaniu plik�w .sty i .fd do katalogu, w kt�rym znajduj� si� inne pakiety LaTeX-owe, np. do ~/texmf/tex/latex/.
Pliki .sty i .fd font�w PL oraz cc-pl (spolonizowane fonty Computer Concrete) dla LaTeXa s� standardowo zawarte w pakiecie Platex. Pozosta�e dost�pne polskie fonty (a wi�c te, kt�re udost�pniono jedynie w  formatach obwiedniowych Type 1 i/lub TrueType) zawieraj� pliki dla LaTeXa w pakietach dystrybucyjnych.

pdfTeX/pdfLaTeX

Program pdfTeX jest rozszerzeniem TeX-a, kt�ry tworzy (w�a�nie w trybie rozszerzonym) plik wynikowy w formacie PDF (Portable Document Format), zamiast typowego DVI. Hipertekstowe pliki PDF mog� by� przegl�dane na wielu platformach systemowych dzi�ki udost�pnionemu bezp�atnie programowi Adobe Acrobat Reader, zachowuj�c przy tym wszystkie szczeg�y uk�adu strony. Opisana powy�ej instalacja font�w Type1 r�ni si� dla pdfTeX jednym szczeg�em: nale�y zadba� aby zawarto�� pliku mapy fontowej zosta�a do��czona (najlepiej przez program updmap) do pliku pdftex.map czytanego przez program pdfTeX; znajduje si� on obecnie w katalogu ~/texmf/fonts/map/pdftex/updmap/. W aktualnych wersjach pdfTeX u�ycie danej mapy fontowej mo�e by� tak�e wprost zadeklarowane w pliku dokumentu.
Tworz�c pliki PDF musimy pami�ta� aby stosowa� wy��cznie fonty obwiedniowe (Type1 lub True Type -- patrz ni�ej), poniewa� fonty bitmapowe s� zwykle fatalnie wy�wietlane w przegl�darce. Dotyczy to szczeg�lnie u�ytkownik�w LaTeXa, kt�rzy przyzwyczaili si� do stosowania font�w EC, kt�re s� domy�lnie w��czane po deklaracji w preambule pliku:
\usepackage[T1]{fontenc}.
Ot� nie ma font�w EC w formacie Type 1, cho� s� r�ne zast�pniki (�adowanie dodatkowych pakiet�w np. ae, u�ycie font�w cmsuper itp.). Obecnie zalecane jest u�ycie font�w Latin Modern, czyli dopisanie (pr�cz powy�szej deklaracji) w preambule:
\usepackage{lmodern}.

Wiele szczeg��w na temat instalowania font�w Type 1 zawiera artyku� The Font Installation Guide Phillipa Lehmana.

Instalowanie font�w TrueType

W powszechnie u�ywanych w chwili obecnej dystrybucjach TeX-a (fpTeX, teTeX, MikTeX) nie ma sterownik�w potrafi�cych bezpo�rednio wykorzysta� fonty w formacie TrueType. Chc�c skorzysta� z takich font�w nale�y dokona� odpowiedniej konwersji, kt�ra mo�e polega� na ich zamianie albo na fonty bitmapowe w formacie .pk, albo na zamianie na fonty w formacie Type 42, a ostatnio tak�e do formatu Type 1.

Pierwszy spos�b mo�na okre�li� mianem standardowego -- je�eli umie�cimy pliki .ttf i .tfm w odpowiednich katalogach, to w dystrybucjach, kt�re omawiamy, przy uruchomieniu program dvips lub sterownika ekranowego (yap, xdvi), zostan� automatyczne uruchomione programy generuj�ce fonty .pk o odpowiedniej rozdzielczo�ci, podobnie jak sprawa ma miejsce przy generowaniu font�w .pk na podstawie plik�w �r�d�owych .mf. Spos�b ten ma jedn� zasadnicz� wad�: fonty .pk -- jak ka�de fonty bitmapowe -- nie nadaj� si� do wykorzystania przy tworzeniu dokument�w w formacie PDF.

Uwaga 1: Poniewa� wsp�czesne systemy TeX-owe potrafi� skorzysta� z font�w .ttf ,,z definicji'', ale jednocze�nie spos�b ten nie bardzo si� nadaje, np. do tworzenia wysokiej jako�ci plik�w PDF, poni�ej omawiamy bardziej szczeg�owo jedynie wykorzystanie font�w .ttf po ich konwersji do formatu Type 42.

Uwaga 2: Zak�adaj�c, �e pakiet, kt�ry instalujemy zawiera metryki font�w .tfm, instalacja font�w TrueType nie r�ni si� zbytnio od instalowania font�w Type 1. Je�eli nie dysponujemy plikami .tfm, to sprawa si� komplikuje, bo utworzenie takich plik�w nie jest spraw� trywialn�. W gr� wchodz� sprawy r�nego kodowania znak�w, tzw. fonty wirtualnych itp. Poniewa� niniejszy tekst ma charakter wprowadzenia dla pocz�tkuj�cych nie b�dziemy omawia� tego zagadnienia. Niemniej jednak w aktualnych dystrybucjach znajdziemy program ttf2tfm tworz�cy pliki .tfm.

Informacje na temat narz�dzi i problem�w zamiany plik�w ttf na pliki tfm mo�na znale�� w artykule T. Przechlewskiego Uwagi nt. wykorzystania font�w True Type (Biuletyn GUST, 11/1998). Najbardziej aktualne informacje na ten temat zawiera katalog info/TrueType/ na serwerach CTAN.

TeX/LaTeX, dvips

Pliki .tfm, .enc oraz .map kopiujemy w spos�b analogiczny do opisanego wy�ej. Fonty Type 42 mog� by� wykorzystane przez program dvips a powsta�y plik PostScriptowy mo�e by� wydrukowany za pomoc� programu ghostscript i innych interpretator�w PostScripta (byle nie bardzo starych). Do zamiany pliku .ttf na font Type 42 (za��my, �e taki font ma rozszerzenie .t42) mo�na wykorzysta� program ttftot42: 

 ttftot42 anttr
Powsta�y w wyniku plik .t42 kopiujemy do odpowiedniego katalogu. W systemie TeX o strukturze katalog�w zgodnej z TDS b�dzie to ~/texmf/fonts/type42/. Nale�y si� upewni� gdzie dvips szuka font�w Type 42. Zagl�damy w tym celu do g��wnego pliku konfiguracyjnego systemu TeX, kt�rym jest plik texmf.cnf (zwykle katalog ~/texmf/web2c/). Powinien on zawiera� wpis podobny do poni�szego: 

 % Type 42 outline fonts.
 T42FONTS = .;$TEXMF/fonts/type42//

Je�eli takowego wpisu nie ma, to trzeba go doda�. Powy�szy zapis oznacza, �e fonty s� szukane albo w katalogu bie��cym (kropka) albo w katalogu (i  wszystkich jego podkatalogach) $TEXMF/fonts/type42//, gdzie $TEXMF oznacza korze� drzewa TeX-owego.

Wydaje si�, �e aktualnie lepszym rozwi�zaniem ni� konwersja do formatu Type 42 jest skorzystanie z programu do konwersji font�w TrueType do formatu Type 1. Patrz: CTAN/info/TrueType.

pdfTeX/pdfLaTeX

W trybie rozszerzonym pdfTeX potrafi korzysta� bezpo�rednio z font�w .ttf -- nie musimy zatem ich konwertowa� do formatu Type 42 b�d� Type 1. Wi�cej szczeg��w mo�na znale�� w opisie programu pdfTeX.

T. Przechlewski i S. Wawrykiewicz
Ostatnia modyfikacja 05.05.2014

Powr�t