MeX i pdfMeX

MeX jest adaptacj� formatu Plain TeX do sk�adu w j�zyku polskim z uwzgl�dnieniem polskich zwyczaj�w drukarskich.
Autorzy: Bogus�aw Jackowski i Marek Ry�ko.
Dokumentacja poni�sza omawia pokr�tce tworzenie formatu mex.fmt (lub pdfmex.fmt, dla wersji TeX-a tworz�cej od razu pliki PDF) i jego u�ycie w instalacji zgodnej z Web2c (dystrybucja TeX Live) a tak�e MiKTeX. Szczeg�owe informacje nt. pakietu MeX zawarto w pliku mexinfo.pol.

W dystrybucji do��czono ponadto prosty plik przyk�adowy doc/polish/mex/base/tstmex.tex, s�u��cy do przetestowania poprawnego dzia�ania formatu MeX. Pocz�tkuj�cym u�ytkownikom zaleca si� zapoznanie z zawarto�ci� tego pliku. Plik ten dost�pny jest tak�e na serwerze GUST.

I. Przygotowanie formatu MeX/pdfMeX (polskiej implementacji formatu Plain)

Format w systemie TeX to wst�pnie prekompilowany (aby przyspieszy� jego analiz� przez program tex/pdftex) zestaw makrodefinicji oraz regu� przenoszenia wyraz�w dla wybranego zestawu j�zyk�w. Plik formatu z regu�y posiada rozszerzenie .fmt.

Przygotowanie formatu MeX (lub pdfMeX do tworzenia plik�w PDF) polega w skr�cie na uruchomieniu: 

tex-engine --ini mex.ini
gdzie tex-engine oznacza program tex lub pdftex. Obecnie, od Web2c wer. 7.5.5, u�ywamy jednego programu: pdftex, za� ,,spos�b'' generowania formatu (dla tworzenia plik�w DVI lub PDF) zale�ny jest od zawarto�ci pliku .ini. Zatem format do tworzenia plik�w PDF generujemy obecnie poleceniem: pdftex --ini pdfmex.ini. Podczas przetwarzania wczytywane s� pliki makr formatu MeX, a tak�e plain.tex oraz wzorce przenoszenia wyraz�w dla j�zyka polskiego i angloameryka�skiego.

Poniewa� wygenerowany plik powinien znale�� si� w odpowiednim miejscu struktury katalog�w, a tak�e powinien zosta� ,,zarejestrowany'' w instalacji, wsp�czesne dystrybucje u�atwiaj� proces generowania.

W obu omawianych przypadkach tworzony jest plik formatu mex.fmt (lub pdfmex.fmt), kt�ry jest umieszczany w katalogu w�a�ciwym dla tego rodzaju plik�w, oraz tworzony jest program mex lub pdfmex (uruchamia on program pdftex z formatem mex b�d� z formatem pdfmex).

II. U�ycie

Aktualne implementacje, oparte na Web2c, a tak�e MiKTeX pozwalaj� na prawid�owe przekodowanie znak�w diakrytycznych w pliku TeX-owym na wewn�trzn� reprezentacj�, stosowan� przez programy. W Polsce, niestety, stosowane s� r�ne ,,standardy'' kodowania diakrytyk�w w tworzonych przez u�ytkownika plikach, zale�nie od systemu operacyjnego. Dla potrzeb systemu TeX u�ywamy zewn�trznych, tekstowych plik�w TCX, pozwalaj�cych ,,obs�u�y�'' r�ne spotykane ,,standardy''. Dzi�ki temu przekodowanie dzia�a te� w drug� stron�, kiedy TeX wy�wietla komunikaty i zapisuje pliki .log, a tak�e pliki ze spisem tre�ci, skorowidzem itp.

Uruchomienie polecenia:
mex --translate-file=TCXFILE myfile.tex
oznacza uruchomienia TeX-a z formatem mex.fmt i z odpowiedni� tablic� przekodowa� (ich lista znajduje si� poni�ej). Polecenie mex tworzone jest zwykle jako dowi�zanie do programu (obecnie) pdftex w katalogu zawieraj�cym binaria.

Przekodowanie (plik TCX) mo�e by� deklarowane bezpo�rednio w pliku TeX-owym. Przyk�adowo, je�li pierwszy wiersz pliku zawiera komentarz strukturalny postaci
%&mex --translate-file=il2-pl
to plik mo�e by� przetworzony za pomoc� polecenia pdftex plik.tex; zostanie wtedy wczytany format mex.fmt oraz tablica il2-pl.tcx przekodowania z uk�adu iso8859-2 do uk�adu font�w PL (wewn�trznego dla programu TeX).

W dystrybucjach dostarczono szereg plikow TCX. Mo�na je znale�� w katalogu texmf/web2c/:

amiga-pl.tcx AmigaPL do PL
il2-pl.tcx iso8859-2 (latin2) do PL
cp1250pl.tcx Windows cp1250 do PL
cp852-pl.tcx IBM cp852 do PL
macce-pl.tcx Apple MacCE do PL
maz-pl.tcx Mazovia do PL

III. Polskie fonty PostScriptowe

Aktualne dystrybucje zawieraj� fonty w wersji Type 1 (postscriptowe) serii PL (spolonizowane standardowe dla TeX-a fonty CM), a tak�e znacznie rozszerzone i obecnie zalecane fonty Latin Modern. Mo�na je tak�e znale�� w najbli�szym w�le CTAN lub jego kopii, np.:
ftp://ftp.gust.org.pl/pub/CTAN/language/polish/plpsfont/.
ftp://ftp.gust.org.pl/pub/CTAN/fonts/lm/.

Przedstawimy tu przyk�ad dotycz�cy instalacji font�w PL. Pliki .pfb powinny znale�� si� w podkatalogu texmf/fonts/type1/public/pl/ naszej instalacji, pliki map fontowych (.map) w katalogu texmf/fonts/map/dvips/pl/ za� wektory kodowa� (.enc) -- w katalogu texmf/fonts/enc/dvips/pl/

W dystrybucjach opartych na Web2c zautomatyzowano, poprzez u�ycie programu updmap, proces tworzenia map fontowych dla program�w dvips, pdftex i dvipdfmx. Poni�ej om�wiono wi�c tylko, czego ten proces dotyczy.

Sterownik dvips (zamieniaj�cy wynik pracy TeX-a, plik DVI, do formatu PostScript) wymaga aby deklaracje map fontowych (dla font�w PL konkretnie zawarto�� texmf/fonts/map/dvips/pl/pl.map) by�y do��czone do pliku texmf/fonts/map/dvips/updmap/psfonts.map. Mapy fontowe mo�na alternatywnie do��czy� w pliku texmf/dvips/config/config.ps (lub jego lokalnej kopii), dopisuj�c wiersz:
p +pl.map
po deklaracji g��wnej mapy fontowej: p psfonts.map.

Aby fonty Type 1 by�y u�yte przez program pdfTeX, nale�y sprawdzi� jakie mapy fontowe s� deklarowane w pliku texmf/fonts/map/pdftex/updmap/pdftex.map -- powinien on tak�e zawiera� deklaracje map fontowych dla font�w PL.

W dystrybucjach wszystkie aktualnie dost�pne polskie fonty Type1 s� gotowe do u�ycia zar�wno przez program dvips, pdftex, jak i dvipdfmx .

Bardziej szczeg�owe om�wienie instalacji font�w Type1 zawarte jest w artykule Instalowanie font�w Type1/True Type.

Staszek Wawrykiewicz (StaW at gust dot org dot pl), 30.05.2008.